Bası giysisi, lenfödem tedavisinde yoğun fazda elde edilen kazanımı yaşam boyu korumayı sağlayan araçtır. Buna rağmen hastalarımın büyük bölümü bana ilk geldiğinde ya hiç bası giysisi kullanmıyor ya da yanlış bir ürünü yanlış biçimde kullanıyor oluyor. Bu ürünler eczanelerde ve medikal marketlerde reçetesiz bulunabildiği için, çoğu kişi tanıdık tavsiyesiyle ya da internetteki yorumlara bakarak seçim yapıyor. Oysa bası giysisi, ilaç gibi düşünülmesi gereken bir üründür: doğru dozda ve doğru zamanda kullanılmadığında beklenen faydayı vermez.
Seçimi belirleyen ilk unsur basınç sınıfıdır. Bu ürünler, uyguladıkları basınç miktarına göre sınıflara ayrılır. Hafif basınçlı ürünler daha çok önleyici amaçla ya da çok erken evrelerde kullanılırken, yerleşmiş bir lenfödemde daha yüksek sınıflara ihtiyaç duyulur. Sınıfın seçimi ödemin şiddetine, etkilenen bölgeye, cildin durumuna ve hastanın giysiyi kendi başına giyip giyemeyeceğine göre belirlenir. Kendi başına seçilen ürünlerde en sık karşılaştığım hata, gereğinden düşük bir sınıfın alınmasıdır; bu durumda giysi rahat hissettirir ama ödemi kontrol etmez.
İkinci belirleyici unsur ölçüdür ve burada zamanlama kritik önem taşır. Ölçü, ödem henüz inmemişken alınırsa üretilen giysi birkaç hafta içinde bollaşır ve işlevini yitirir. Bu nedenle ölçüyü, yoğun faz tamamlanıp çevre ölçümleri sabitlendikten sonra alıyorum. Ölçüm sabahın erken saatlerinde, ödemin gün içindeki en düşük düzeyinde yapılır. Kolda ya da bacakta birden çok noktadan ölçü alınır ve bu değerler üretici firmanın tablosuyla karşılaştırılır.
Standart beden ürünler pek çok hasta için yeterlidir; ancak ölçüler tabloya oturmadığında kişiye özel üretim gerekir. Kol ve bacak oranları alışılmadık olan, bölgesel şekil bozukluğu bulunan ya da ileri evre lenfödemi olan hastalarda hazır bedenler ya sıkıştırır ya da kıvrılarak dokuya derin bir bant hâlinde bası uygular. Kıvrılan bir giysi, hiç kullanılmamasından daha zararlıdır; kıvrım noktasında turnike etkisi yaratarak alt bölgede ödemi artırır. Bu nedenle hastalarıma giysinin gün içinde kıvrılıp kıvrılmadığını takip etmelerini özellikle söylüyorum.
Ürün tipi de ihtiyaca göre değişir. Kolda genellikle kolluk kullanılır; ödem el sırtına ya da parmaklara uzanıyorsa eldiven eklenir. Yalnızca kolluk kullanıp eli açıkta bırakmak, sıvının ele doğru itilmesine yol açabilir. Bacakta ise ödemin yayılımına göre diz altı, diz üstü ya da külotlu formlar tercih edilir. Yanlış boydaki bir çorap da aynı turnike etkisini yaratabileceği için, boy seçimi ödemin sınırına göre yapılır.
Örgü tipi teknik ama sonucu doğrudan etkileyen bir ayrıntıdır. Dairesel örgü ürünler daha ince ve estetik görünür, giyilmesi kolaydır; hafif ve orta düzey ödemlerde yeterlidir. Düz örgü ürünler ise daha kalın ve dayanıklıdır, kıvrılmaya karşı dirençlidir ve şekil bozukluğu olan uzuvlara daha iyi oturur. İleri evre lenfödemde genellikle düz örgü tercih ederim. Görüntü açısından ilk bakışta daha kaba gelse de, sağladığı kontrol farkı belirgindir.
Giysinin ömrü sınırlıdır ve bu, hastaların en çok şaşırdığı konudur. Elastik lifler zamanla yorulur, ürün aynı görünse bile uyguladığı basınç düşer. Günlük kullanımda ortalama altı ayda bir yenilenmesi gerekir. Bu nedenle iki takım alınmasını ve dönüşümlü kullanılmasını öneriyorum; hem hijyen sağlanıyor hem de her iki ürünün ömrü uzuyor. Yıpranmış bir giysiyle devam etmek, hastanın tedaviye uyduğunu düşünmesine rağmen ödemin sessizce artmasına yol açıyor.
Giymekte zorlanmak, kullanımı bırakmanın en yaygın nedenidir. Özellikle yüksek basınç sınıfındaki ürünler, el gücü azalmış ya da omuz hareketi kısıtlı hastalar için ciddi bir engel oluşturur. Bu noktada giyme aparatları, kaydırıcı ipek çoraplar ve lastikli eldivenler işi belirgin biçimde kolaylaştırır. Hastalarıma bu aparatların kullanımını seansta birlikte çalışarak öğretiyorum. Küçük bir teknik detay gibi görünse de, tedaviye devam edip etmeme kararını çoğu zaman bu belirliyor.
Son olarak, bası giysisinin yalnız başına bir çözüm olmadığını hatırlatmak isterim. Ödem inmeden giyilen bir giysi, mevcut hacmi korumaktan öteye geçmez. Bu ürünler kompleks boşaltıcı fizyoterapinin ikinci aşamasına, yani koruyucu faza aittir. Doğru sırayla ilerlendiğinde, yani önce drenaj ve bandajla ödem indirilip ardından uygun giysiye geçildiğinde, hastalarım yıllarca stabil seyreden bir tabloyla yaşamlarını sürdürebiliyor.
Bası giysisinin geri ödeme ve reçete süreci de hastaların sıkça sorduğu konulardandır. Ürünün hangi koşullarda ve hangi sıklıkla karşılandığı zaman içinde değişebildiği için, hastalarımı güncel bilgi almaları konusunda yönlendiriyorum. Reçete yazılırken ürünün tipi, basınç sınıfı ve boyu açıkça belirtilmelidir; eksik yazılmış bir reçete, medikal markette yanlış ürün verilmesine yol açabiliyor. Bu nedenle hastama hangi özellikte bir ürüne ihtiyaç duyduğunu yazılı olarak veriyorum.
Renk ve görünüm, tıbbi açıdan ikincil olsa da uyumu doğrudan etkileyen bir unsurdur. Özellikle genç hastalarımda, giysinin görünür olması sosyal ortamlarda kullanımı bırakma nedeni olabiliyor. Günümüzde bu ürünler farklı renk ve dokularda üretiliyor; ten rengine yakın seçenekler ya da desenli modeller, giysiyi günlük hayatın parçası hâline getirmeyi kolaylaştırıyor. Hastamın kullanmaya devam edeceği bir ürün, teknik olarak mükemmel ama dolapta duran bir üründen her zaman daha değerlidir.
Mevsim değişiklikleri de kullanımı etkiler. Yaz aylarında sıcak ve terleme nedeniyle giysiyi çıkarma isteği artar; oysa sıcak, damar genişlemesi yoluyla ödemi tetiklediği için giysiye en çok ihtiyaç duyulan dönem yazdır. Bu dönemde daha ince örgülü ürünlere geçilebilir, gün içinde iki takım dönüşümlü kullanılabilir. Kışın ise kuruyan cilt nedeniyle nemlendirme rutininin sıklaştırılması gerekir. Programı mevsime göre uyarlamak, kullanım sürekliliğini korumanın pratik bir yolu.
