Lenfödemi olan hastalarımla yaptığım ilk görüşmede üzerinde en çok durduğum konu, çoğu kişinin beklemediği bir başlıktır: cilt bakımı. Şişliğin kendisi kadar, hatta bazen ondan daha fazla önem taşıyan bu konu genellikle kozmetik bir ayrıntı sanılarak geri plana atılır. Oysa lenfödem yönetiminde en ciddi komplikasyonlar cilt kaynaklıdır.
Bunun nedeni lenf sisteminin çift işlevidir. Bu sistem yalnızca sıvı taşımaz; bağışıklık savunmasının da önemli bir parçasıdır. Lenf düğümleri, dokudan gelen mikropların süzüldüğü ve savunma hücrelerinin devreye girdiği istasyonlardır. Bu sistemin zayıfladığı bölgede vücudun mikroplara karşı ilk savunma hattı da zayıflar. Buna ek olarak, dokuda biriken protein yükü yüksek sıvı bakteriler için elverişli bir üreme ortamı oluşturur.
Sonuç şudur: lenfödemli bir kolda ya da bacakta küçük bir çizik, böcek ısırığı, tırnak kenarındaki minik bir yara veya mantar kaynaklı bir çatlak, sağlıklı bir bölgede hiç sorun yaratmayacakken ciddi bir enfeksiyona dönüşebilir. Hastalarıma bunu anlatırken kullandığım benzetme şu: bu bölgede bağışıklık nöbet tutmuyor, o yüzden kapıyı biz kapalı tutmak zorundayız.
En sık karşılaşılan tablo, halk arasında selülit olarak da anılan cilt ve cilt altı dokusunun bakteriyel enfeksiyonudur. Belirtileri genellikle hızlı başlar: bölgede ani kızarıklık, dokunmakla belirgin ısı artışı, ağrı ve gerginlik. Çoğu zaman ateş, titreme ve halsizlik eşlik eder. Kızarıklık saatler içinde yayılabilir. Bu tablo bir aciliyettir ve vakit kaybetmeden hekime başvurulması gerekir; tedavisi antibiyotiktir.
Enfeksiyonun yalnızca o anki rahatsızlığı değil, uzun vadeli seyri de etkilediğini vurgulamak isterim. Her enfeksiyon atağı, geride kalan lenf damarlarına ek hasar verir ve sistemin taşıma kapasitesini biraz daha düşürür. Bu da ödemin şiddetlenmesi anlamına gelir. Tekrarlayan ataklar yaşayan hastalarda tedavinin ilerlemesi durur, hatta geriye gider. Bu nedenle cilt bakımını bir bakım rutini değil, koruyucu tedavi olarak değerlendiriyorum.
Enfeksiyon geliştiğinde manuel lenf drenajına ara verilir. Uygulama, enfeksiyonun dolaşım yoluyla yayılmasını kolaylaştırabilir. Bandaj da genellikle çıkarılır ya da basıncı düşürülür. Hekim tedavisi tamamlanıp belirtiler tamamen geçtikten sonra seanslara kaldığı yerden devam edilir. Hastalarıma bu belirtileri baştan öğretiyor, gördükleri anda hem hekime başvurmalarını hem de beni bilgilendirmelerini istiyorum.
Korunmanın temeli, cildin bütünlüğünü korumaktan geçer. Günlük yaşamda alınacak önlemlerin başında, etkilenen taraftan kan alınmaması, damar yolu açılmaması ve tansiyon ölçülmemesi gelir. Hastalarıma hastane başvurularında bunu personele mutlaka hatırlatmalarını söylüyorum; gerekirse bileklik ya da kart taşımak pratik bir çözüm oluyor.
Tırnak bakımı özel bir başlıktır. Tırnaklar çok dipten kesilmemeli, kenarlardaki etler kesinlikle koparılmamalıdır. El ve ayak bakımında kullanılan aletlerin steril olması, mümkünse kişiye özel olması gerekir. Ayak mantarı, lenfödemli bacakta enfeksiyonun en sık giriş kapılarından biridir; parmak aralarında kaşıntı, soyulma ya da çatlak fark edildiğinde vakit kaybetmeden tedavi edilmelidir.
Tüy alma yöntemi de risk açısından önemlidir. Jilet ve ağda, ciltte gözle görülmeyen mikro yaralar bırakır. Bunun yerine elektrikli tıraş makinesi kullanılmasını öneriyorum. Aynı şekilde, sivilce ya da kabuk gibi cilt oluşumlarının koparılmaması, kaşınan bölgelerin tırnakla kaşınmaması gerekir.
Böcek ısırıkları, özellikle yaz aylarında sık karşılaşılan bir sorundur. Kovucu ürünlerin kullanılması, açık alanlarda uzun kollu giysi tercih edilmesi ve ısırık oluştuğunda kaşınmadan, antiseptikle temizlenmesi gerekir. Yalınayak yürümemek, hem yaralanma hem de mantar riskini azaltan basit bir alışkanlıktır.
Bir yaralanma olduğunda paniklemeye gerek yoktur; önemli olan hızlı ve doğru davranmaktır. Yara temiz suyla yıkanır, uygun bir antiseptikle temizlenir ve üzeri kapatılır. Takip eden günlerde bölge kızarıklık, ısı artışı ve ağrı açısından gözlenir. Bu belirtiler ortaya çıkarsa beklenmeden hekime başvurulur. Evde bulundurulacak basit bir yara bakım seti, bu süreçte işi kolaylaştırır.
Tekrarlayan enfeksiyon atağı yaşayan hastalarda, hekim tarafından koruyucu antibiyotik tedavisi planlanabilir. Bu karar tamamen hekime aittir; ancak böyle bir hastanın cilt bakım rutininin de yeniden gözden geçirilmesi gerekir. Genellikle gözden kaçan bir mantar enfeksiyonu, ihmal edilen bir nemlendirme alışkanlığı ya da uygun olmayan bir bası giysisi bu tekrarların arkasından çıkar.
Deneyimlerime göre, cilt bakımını ciddiye alan hastalarda enfeksiyon atakları belirgin biçimde azalıyor ve tedavinin kazanımları korunuyor. Bu nedenle her seansta cildi gözden geçiriyor; renk, ısı, doku sertliği ve bütünlük açısından değerlendirip kaydediyorum. Erken fark edilen küçük bir çatlak, hastaneye yatış gerektirebilecek bir enfeksiyonun önüne geçebiliyor.
Enfeksiyon riskini artıran bazı durumlar özellikle dikkat gerektirir. Şeker hastalığı, cilt yenilenmesini yavaşlattığı ve his kaybına yol açabildiği için riski belirgin biçimde yükseltir; bu hastalarda ayak muayenesi günlük rutinin parçası olmalıdır. Bağışıklığı baskılayan tedaviler alan hastalarda da eşik daha düşüktür. Fazla kilo, deri kıvrımlarında nem ve sürtünme oluşturarak mantar ve bakteri üremesine zemin hazırlar.
Evcil hayvanı olan hastalarımı ayrıca uyarıyorum. Kedi tırmığı ya da köpek ısırığı, lenfödemli bölgede hızla ilerleyen enfeksiyonlara yol açabilir. Oyun sırasında etkilenen kolun korunması, tırnak bakımının düzenli yapılması ve herhangi bir tırmık oluştuğunda bölgenin hemen temizlenip izlenmesi gerekir.
Enfeksiyon geçirmiş hastalarda takip eden dönem de önemlidir. Atak sonrası ödemin bir önceki seviyesine dönmesi zaman alabilir, bazen hiç dönmez. Bu nedenle enfeksiyon sonrası ölçümleri yeniden alıyor, gerekirse bası giysisinin ölçüsünü ve sınıfını güncelliyorum. Ataktan sonra eski programa hiçbir değişiklik yapmadan devam etmek, çoğu zaman yetersiz kalıyor.
