Lenfödem tedavisinde seans odasında geçirilen süre, haftanın tamamı düşünüldüğünde küçük bir dilimdir. Asıl belirleyici olan, geri kalan zamanda hastanın günlük yaşamını nasıl düzenlediğidir. Bu yazıda yıllar içinde hastalarımla birlikte oluşturduğumuz, uygulaması kolay ama etkisi belirgin alışkanlıkları paylaşmak istiyorum.
Hareketin kendisi en değerli alışkanlıktır. Lenf akışı kas kasılmalarına bağlı olduğu için, gün içine yayılmış düzenli hareket, tek seferlik yoğun bir aktiviteden daha faydalıdır. Uzun süre oturarak ya da ayakta hareketsiz kalarak çalışan hastalarıma, her yarım saatte bir kalkıp birkaç dakika dolaşmalarını, oturur pozisyonda ayak bileği pompalama hareketlerini tekrarlamalarını öneriyorum.
Yürüyüş, en kolay erişilebilen ve en güvenli aktivitedir. Düz zeminde, rahat ayakkabılarla, orta tempoda yapılan günlük yürüyüş hem kas pompasını çalıştırır hem de genel dolaşımı destekler. Süreyi kademeli olarak artırmak, başlangıçta on beş dakikayla yetinip zamanla uzatmak en doğru yaklaşımdır. Bası giysisi ya da bandaj ile birlikte yapıldığında etkisi belirgin biçimde artar.
Yüzme ve su içi yürüyüş, lenfödemi olan kişiler için özellikle avantajlıdır. Suyun vücuda uyguladığı hidrostatik basınç, doğal bir bası giysisi gibi çalışır ve dokudaki sıvının damarlara dönüşünü destekler. Ayrıca su içinde eklemlere binen yük azaldığı için, kilo fazlası ya da eklem sorunu olan hastalar rahatça hareket edebilir. Havuz suyunun çok sıcak olmaması ve sonrasında cildin iyice kurulanıp nemlendirilmesi önemlidir.
Bisiklet, hafif tempolu pilates ve esneme çalışmaları da uygun aktiviteler arasındadır. Buna karşılık ani ve zorlayıcı hareketler içeren sporlar, ağırlık antrenmanları ve temaslı sporlar konusunda dikkatli olunmalıdır. Bu tür aktiviteler tamamen yasak değildir ancak kademeli ilerleme, uygun bası desteği ve mutlaka uzman görüşü gerektirir.
Sıcak, lenfödemde en çok gözden kaçan tetikleyicidir. Yüksek sıcaklık damarları genişletir, dokuya gelen kan miktarını artırır ve lenf sisteminin taşıması gereken yükü büyütür. Bu nedenle sauna, hamam, çok sıcak duş ve sıcak taş uygulamalarından uzak durulmasını öneriyorum. Yaz aylarında en sıcak saatlerde dışarıda uzun süre kalmamak, gölgede kalmayı tercih etmek ve güneş yanığından korunmak da aynı ölçüde önemlidir.
Ev işleri sırasında alınacak birkaç basit önlem, enfeksiyon riskini belirgin biçimde azaltır. Bulaşık, temizlik ve bahçe işlerinde eldiven kullanmak, fırın ve ocakla çalışırken yanıklardan korunmak, dikiş ve el işlerinde iğne batmalarına dikkat etmek bunların başında gelir. Lenfödemli bölgede küçük bir kesik ya da yanık, sağlıklı bir bölgede hiç sorun yaratmayacakken ciddi bir enfeksiyona dönüşebilir.
Ağır yük taşımak, hastalarımın en sık sorduğu konudur. Etkilenen kolla çok ağır poşet, çanta ya da eşya taşımaktan kaçınmak doğru bir yaklaşımdır; ancak kolu tamamen kullanmamak da hatalıdır. Hareketsiz kalan bir kolda kas pompası çalışmaz ve ödem daha da yerleşir. Doğru olan, yükü iki kola dağıtmak, sırt çantası tercih etmek ve taşıma sürelerini kısa tutmaktır.
Giysi ve aksesuar seçimi de dolaşımı etkiler. Sıkan yüzük, dar saat kayışı, lastikli çorap, dar kollu giysi ve sıkı iç çamaşırı, o noktada bir bant etkisi yaratarak sıvının ilerlemesini engeller. Etkilenen kolda saat ve yüzük kullanılmaması, bacakta ise lastiği geniş ve yumuşak çoraplar tercih edilmesi basit ama etkili bir önlemdir.
Uzun yolculuklar ayrı bir dikkat ister. Uçak yolculuklarında kabin basıncının düşmesi ve uzun süre hareketsiz oturmak ödemi artırabilir. Bu nedenle uçuş boyunca bası giysisinin kullanılmasını, mümkün oldukça ayağa kalkıp koridorda dolaşılmasını ve oturur pozisyonda ayak bileği hareketlerinin tekrarlanmasını öneriyorum. Uzun otobüs ve araba yolculuklarında da aynı öneriler geçerlidir; mola verildiğinde birkaç dakika yürümek belirgin fark yaratır.
Uyku pozisyonu da katkı sağlayabilir. Etkilenen kol ya da bacağın kalp seviyesinin biraz üzerinde, yastıkla desteklenmiş biçimde konumlandırılması, gece boyunca yerçekiminin sıvıyı geri döndürmesine yardımcı olur. Ancak bu, aşırı yükseltmeye çevrilmemelidir; rahatsızlık veren bir pozisyonda geçirilen gece, uyku kalitesini bozarak genel toparlanmayı olumsuz etkiler.
Kilo yönetimi, üzerinde en çok durduğum konulardan biridir. Fazla kilo, hem lenf sisteminin taşıması gereken yükü artırır hem de bası giysisinin doğru oturmasını zorlaştırır. Ani ve katı diyetler yerine, dengeli beslenme ve düzenli hareketle sağlanan kademeli bir kilo kontrolü öneriyorum. Tuz tüketiminin ölçülü olması da ödem yönetimine katkı sağlıyor.
Bütün bu alışkanlıkların ortak yanı, hiçbirinin tek başına dramatik bir değişim yaratmaması. Ancak birlikte ve düzenli uygulandıklarında, hastalarımın ödem seviyelerinde belirgin bir stabilite sağlıyorlar. Tedaviye gelen kişiye söylediğim şu: seansta yaptıklarımız zemini hazırlıyor, kalıcı sonucu ise günlük yaşamdaki bu küçük kararlar belirliyor.
Ev düzeninde yapılacak birkaç küçük değişiklik de günlük yaşamı kolaylaştırır. Sık kullanılan eşyaların uzanmadan erişilebilecek raflara yerleştirilmesi, mutfakta yüksek dolapların üst raflarının boşaltılması ve oturma düzeninin ayakları destekleyecek biçimde ayarlanması bunların başında gelir. Bacak lenfödemi olan hastalarıma, oturdukları yerin yanında ayakları hafifçe yükseltebilecekleri bir tabure bulundurmalarını öneriyorum.
İş hayatına devam eden hastalarımda en sık karşılaştığım sorun, çalışma temposunun mola vermeye izin vermemesi. Bu durumda hareketleri işin doğal akışına yerleştirmeye çalışıyoruz: telefonla konuşurken ayakta durmak, yakın mesafeleri yürüyerek gitmek, asansör yerine merdiveni tercih etmek gibi. Ayrı bir zaman ayırmayı gerektirmeyen bu düzenlemeler, uygulanabilir oldukları için kalıcı da oluyor.
Sosyal hayattan uzaklaşmamak, üzerinde durduğum bir başka konu. Kolundaki ya da bacağındaki şişlik nedeniyle davetlere gitmeyen, denize girmeyen, kısa kollu giymeyen çok sayıda hasta gördüm. Oysa hareketsizlik ve sosyal izolasyon, hem ödemi hem de genel iyilik hâlini olumsuz etkiliyor. Bası giysisinin farklı renk ve dokularda bulunabilmesi, bu konuda pratik bir çözüm sunuyor.
